Bayram Paşa Kimdir?
'Bayram Paşa' kimdir?

İstanbul’un Bayrampaşa ilçesine adını veren, 17. yüzyılın keşfedilmesi gereken değerli hazinelerinden biridir Bayram Paşa. Başarılı devlet adamlığı yanında dürüst bir memur, dikkatli bir vezir, kitaplara gönül vermiş bir aydın, medreseler yaptıran bir eğitim gönüllüsü, kervansaraylar inşa ettiren bir misafirperverdir. Bayram Paşa’yı bütün bu yönleriyle tanımak, salt Bayrampaşa’nın isim babasını tanımak değil, aynı zamanda Osmanlı’nın ne cevherler yetiştirdiğine tanıklık etmek adına da oldukça anlamlıdır. Bugün yapmaya çalıştığımız işlere, tarih penceresinden baktığımızda, Bayram Paşa’nın devlet adamı, asker, eğitimci olarak bunları yaptığını görürüz.

Doğum tarihi kesin olarak bilinmeyen Bayram Paşa, İstanbul’un Davutpaşa semtinde dünyaya gelmiştir. Bayram Paşa aslen Amasya’nın Ladik ilçesinden olup, babasının adı tarihi kaynaklarda ‘Kurt Ağa’ olarak geçmektedir.

Yeniçeri Ocağı’nda azimli bir nefer olarak göreve başlayan Bayram Paşa, Ocak’ta iyi bir eğitim alarak, 1622’de Turnacıbaşı 1623 yılında da Yeniçeri Ağası olmuştur. Aynı yıl içinde Yeniçeri Kethüdası olarak atanan Bayram Paşa, Sultan Birinci Ahmet’in kızı Hanzade Sultan’la evlenmiştir. Bayram Ağa böylece “damad-ı şehriyari” (padişah damadı) olarak Osmanlı Tarihi’nde bir ilke imza atmıştır. Tarihçi Reşat Ekrem Koçu’ya göre; Turnacıbaşı rütbesinde bir subayın, vezirlik makamına çıkmadan bir sultanla evlenmesi oldukça istisnai bir durumdur. Bir rivayete göre bunun tek nedeni, Bayram Ağa’nın emsalsiz bir erkek güzeli olması. Son derece yakışıklı bir erkek olan Bayram Paşa, Hanzade Sultanı kendisine aşık etmeyi başarmış ve Hanzade Sultan’ın teklifi ile tutkulu aşk evlilikle noktalanmıştır.

1625 yılında Mısır Valiliği’ne atanan Bayram Paşa, bu görevi yaklaşık dört yıl başarılı bir şekilde devam ettirmiştir. Bayram Paşa valiliği boyunca Mısır halkı tarafından, sevilen, saygı duyulan bir isim olmuştur. 1628 yılında İstanbul’a çağrılan Bayram Paşa, kubbe veziri (6. vezir) yapılmıştır. Ancak bu dönemde veziriazam Hüsrev Paşa’nın, Bayram Paşa’ya yönelik entrikaları sonucu Bayram Paşa azledilerek, hapse atılacaktır. Hapiste yaklaşık bir hafta kalan Bayram Paşa, baskılar sonucu padişah dördüncü Murad tarafından önce hapisten çıkarılmış, daha sonra eski görevine yeniden getirilmiştir. 1635 yılında altıncı vezirlikten ikinci vezirliğe yükselen Bayram Paşa, sarayda büyük bir nüfuza sahip olmuştur. Sultan dördüncü Murad’ın Revan seferi sırasında sadaret kaymakamlığı (başbakan vekilliği) yaparak, sefer boyunca padişah ve sadrazamın yerine İstanbul’u yönetmiştir.

Sedaret kaymakamlığı sırasında Bayram Paşa İstanbul’un surlarını tamir ettirmiş, bütün surları boyatarak, surlara estetik bir görünüm kazandırmıştır. Surları bitişik evleri surların iç ve dış kısmından istimlak ettiren Bayram Paşa, şehre adeta yeni bir siluet kazandırarak bir anlamda modern belediyecilik hizmeti vermiştir.

1636 yılında Osmanlı Devleti’nin padişahlıktan sonraki en yüksek makam olan, sadrazamlığa getirilen Bayram Paşa, Osmanlı’nın İran ve Bağdat seferleri sırasında aktif rol almıştır. Ancak Bağdat seferi sırasında Urfa yakınlarında bulunan ‘Cüllab’ mevkiinde aniden rahatsızlanarak, ani bir şekilde vefat etmiştir. Cenazesi İstanbul’a gönderilen Bayram Paşa’nın bir kalp krizi ya da beyin kanaması sonucu öldüğü tahmin edilmektedir. Bayram Paşa’nın kabri, İstanbul’un Haseki semtinde bulunan Keçi Hatun Mahallesi’nde kendi yaptırdığı külliyenin içinde bulunmaktadır.

Bayram Paşa’nın, bir hicviyesi sebebiyle şair Nef’i yi idam ettirdiği konusunda tarihçiler mutabık kalamamıştır. Kimi tarihçilere göre Bayram Paşa’nın şair Nef’ i yi idam ettirdiği iddia edilirken, öte yandan bir kısım tarihçi padişaha çok yakın olan bir şairin, sadrazam tarafından idam ettirilemeyeceğini ileri sürmektedir.

Bayram Paşa İstanbul’un Haseki semtinde yaptırdığı külliyenin yanı sıra İstanbul’da ve Anadolu’nun çeşitli şehirlerinde, kendi parası ile çok sayıda eser ortaya koymuştur. Bunlardan bazıları şunlardır:

  • Sofya’da tımar ve zeamet ıslahatı yapmıştır. Göreve atamalar için o zamana kadar tutulmayan, detaylı kayıtlar tutturmuştur.
  • Amasya’da Mevlevihane, Kervansaray yaptırmış ayrıca şehre su getirtmiştir.
  • Kayseri’de Mevlevihane yaptırmıştır.
  • Birecik’te top dökümhanesi yaptırmıştır.
  • Niğde’de eski harap bir hanı yıktırarak yerine yeni bir han ve dükkanlar inşa ettirmiştir.
  • Adana yakınlarında Cakit Hanını yaptırmıştır.
  • İstanbul’un Fatih semtinde cami, Ayasofya civarında Konak, Kuzguncuk’ta yalı ve  Piri Paşa Hanını yaptırmıştır.
  • İstanbul’da yapılması düşünülen nüfus sayımı için şehrin etrafındaki surların içindeki ve dışındaki düzensiz ve usulsüz yapılan yerleşmeleri istimlak ettirerek yıktırmıştır. Tarihi surları tamir ettirmiş ve dış yüzeylerini boyatarak surlara estetik bir görünüm kazandırmıştır.
  • Rumeli de bulunan Eğri Dere Kalesinin onarımını yaptırmış, bundan dolayı bu kalenin Bayram Paşa Hisarı olarak anıldığı Evliya Çelebi tarafından ifade edilmektedir.
  • Konya Ereğlisi’nde Ekmekçioğlu Ahmet Paşa ve Seyitgazi Dilaver Paşa tarafından başlatılan fakat yarım kalan hanların inşaatını tamamlatmıştır.

submit
submit